Wat wil de wetenschap?

Het principe van open access wordt breed gedeeld in de Nederlandse academische wereld. Het doel van open access, het vrijelijk delen van de resultaten van  wetenschappelijk onderzoek in het belang van de wetenschap, staat niet of nauwelijks ter discussie.  Het enthousiasme voor open access en de mogelijkheden er toe zijn echter verschillend per discipline. Kritische geluiden worden gehoord over de betaalbaarheid en de (nog) geringe status van open access publicaties.

Hieronder een overzicht van een aantal belangrijke open access initiatieven die door inspanningen van wetenschappers wereldwijd tot stand zijn gekomen:

  • In de Geesteswetenschappen begint open access terrein te winnen. Traditioneel publiceren veel onderzoekers (hoofdstukken) in monografieën. Enkele veelbelovende nieuwe initiatieven zijn OAPEN, Knowledge Unlatched, Open Library of Humanities en Open Humanities Press. Het  Social Science Research Network (SSRN) bevat 700.000 papers

    Open access staat ook in Nederland binnen de humaniora hoog op de agenda. Zo is in 2014 in Utrecht een symposium over open access tijdschriften in de Geesteswetenschappen gehouden. Het filmpje van onderzoeker Wouter Henkelman (VU Amsterdam/NINO) brengt de betekenis van open access binnen dit vakgebied aansprekend in beeld.

  • Een groep vooraanstaande internationale taalwetenschappers wil de toegang tot hun wetenschappelijke resultaten minder afhankelijk maken van te dure commerciële uitgevers. Dit unieke initiatief gaat van start onder de naam LingOA.

    Redacties van verschillende wetenschappelijke tijdschriften in de taalwetenschap nemen afscheid van hun huidige uitgever en publiceren hun artikelen tegen zeer geringe kosten en maken ze vrij toegankelijk voor de hele samenleving. De linguïsten willen met dit initiatief ook andere tijdschriften richting betaalbaar open access bewegen

  • Ook juristen zetten zich in voor publiceren in open access. Boom Juridische uitgevers lanceerde in maart 2014 Open Access Advocate (OAA), het eerste en enige juridische open access-platform. In april 2014 stuurden 62 juridische onderzoekers een Open Brief naar Kluwer waarin zij deze uitgever dringend verzoeken de kosten voor de universiteiten te verminderen voor toegang en hergebruik van publicaties die zij zelf geschreven hebben.

  • In de economische wetenschappen wordt veel gepubliceerd in preprints. Een veel gebruikt internationaal open access preprint archief is RePEC.

  • In de medische wetenschappen is BioMedCentral een voorbeeld van een  succesvolle open access uitgever. Het Nederlandse KWF, dat wetenschappelijk onderzoek financiert, is voor open access: niet alleen in woorden, maar ook in daden. In 2015 brak Bart Kiemeney, Hoogleraar Kankerepidemiologie aan het Radboud UMC te Nijmegen in de Volkskrant een lans voor open access: in plaats van uitgevers te blijven spekken met belastinggeld, moeten universiteiten hun wetenschappelijk werk zelf publiceren, zegt hij.

  • In de Life Sciences is Public Library of Science (PLoS) een grote internationale open access uitgever. Veel PLoS tijdschriften (waaronder het multidisciplinaire PLOS One) hebben inmiddels  hoge impact factoren. Nederlandse wetenschappers publiceren regelmatig in PLoS tijdschriften.

  • In de bètawetenschappen is ArXiv een succesvol open access initiatief. Dit preprintarchief wordt beheerd door Cornell University en bevat ruim 1 miljoen open access artikelen uit de Natuurkunde, Wiskunde, Informatica en Statistiek. BioRxiV is de navolger voor de biologen.

  • Wat betreft de golden route is SCOAP3 een mooi voorbeeld. Dit  internationale samenwerkingsverband van bibliotheken, financiers en onderzoekscentra heeft belangrijke tijdschriften op het gebied van de Hoge Energie Fysica omgezet naar open access, zonder extra kosten voor auteurs.

  • Cost of Knowledge was in 2012 een succesvol wereldwijd initiatief van wetenschappers. Meer dan 12.000 onderzoekers ondertekenden de petitie, een initiatief van een aantal prominente wiskundigen. De petitie riep Elsevier op om haar beleid te wijzigen en de kosten die aan universiteiten en onderzoeksinstituten in rekening gebracht worden omlaag te brengen. Elsevier heeft als reactie de archieven van een aantal wiskundetijdschriften gratis openbaar gemaakt.

  • Het niet-commerciële online open access initiatief SIGMA (Symmetry, Integrability and Geometry: Methods and Applications) richt zich vooral opwetenschappelijke publicaties in de wiskunde en theoretische natuurkunde. Bijzonder is dat het wiskundige tijdschrift SIGMA niet alleen gratis is voor lezers, maar ook wetenschappelijke auteurs geen fee in rekening brengt voor het in open access publiceren van hun werk.

  • PeerJ is een open access journal op het gebied van biologie, medische- en computerwetenschappen. PeerJ heeft een businessmodel dat zowel verschilt van het model van de reguliere uitgevers als dat van de meeste open access uitgevers.  Er wordt geen geld gevraagd voor het lezen van het artikel en ook niet voor het publiceren van het artikel. Auteurs betalen eenmalig een relatief laag abonnementsgeld, waarvoor ze vanaf dat moment tenminste één artikel per jaar kunnen publiceren. 

     

Universiteiten en andere instellingen

Alle Nederlandse universiteiten, de HBO-raad, KNAW, de Koninklijke Bibliotheek en SURF hebben de Berlin Declaration ondertekend. De Berlin Declaration pleit voor vrije toegang tot wetenschappelijke kennis. 
 

NWO

De Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) stimuleert, als grootste financier van onderzoek in Nederland, open access door middel van twee  financieringsinstrumenten:

  1. Met financiering van het Stimuleringsfonds Open Access - Publicaties stimuleert NWO publicatie van onderzoeksresultaten. Voor de komende strategieperiode 2015-2018 scherpt NWO het open access beleid aan. NWO vraagt onderzoekers om in een volledig open access-tijdschrift te publiceren (gouden route), ofwel het artikel in een centraal onderhouden, vindbare database van de universiteit of het vakgebied (groene route) te deponeren.

  2. Met financiering uit het Stimuleringsfonds Open Access voor conferenties wil NWO onderzoekers betrekken bij de discussie over publiceren in het open domein. De bijdrage is bedoeld voor activiteiten die open access onder de aandacht brengt tijdens wetenschappelijke conferenties.

 

KNAW

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) vindt dat onderzoeksgegevens en publicaties van met publiek geld gefinancierd onderzoek vrij toegankelijk moeten zijn. Alle publicaties van KNAW onderzoekers worden binnen zes maanden na publicatie voor iedereen toegankelijk. Voor de humanities en social sciences geldt een termijn van twaalf maanden. Alle KNAW-onderzoeksdata worden duurzaam opgeslagen en voor iedereen toegankelijk gemaakt, tenzij dringende redenen (privacy, wettelijke regelingen) dat verhinderen. Dat gebeurt binnen achttien maanden na afloop van het onderzoek. Voor meer informatie over het beleid zie de open access webpagina van de KNAW.

 

De Nederlandse universiteiten zijn actief bezig met open access, soms apart, soms in samenwerking.

  • Onder leiding van de VSNU (Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten) en met ondersteuning van SURFmarket, werken de instellingen sinds 2014 aan nieuwe contracten met de uitgevers waarin open access publiceren nadrukkelijk wordt meegenomen.

  • Nederland is sinds 2005 het eerste land waarin alle universiteiten een repository hebben. NARCIS is de centrale toegang tot de Nederlandse repositories.

  • Een aantal Nederlandse universiteiten hebben inmiddels een officieel instellingsbeleid voor open access. Dat geldt voor de Erasmus Universiteit Rotterdam (vanaf 2010), de Technische Universiteit Eindhoven (2015),TU Delft (2016), en Rijksuniversiteit Groningen (2017) Bijna alle universiteiten hanteren de verplichting om proefschriften openbaar te maken in hun repository.

  • De universiteiten van Twente, Utrecht en Delft stimuleren het publiceren in open access  door een speciaal fonds.

  • De VU (Amsterdam) en de  Universiteit Utrecht ondersteunen hun onderzoekers bij het opzetten van open access tijdschriften.

Nederlandse universiteiten maken veel werk van het informeren van hun wetenschappers over open access via o.a. webpagina’s en nieuwsbrieven over dit thema. In de internationale Open Access Week vinden ieder jaar in het hele land symposia en diverse activiteiten plaats.

Hoger Beroepsonderwijs (HBO)

Ook het Nederlandse HBO stimuleert publiceren in open access. De HBO Kennisbank geeft toegang tot meer dan 33.000 open access publicaties, waaronder BA-scripties, MA-scripties.

 

U bent hier

Deze website informeert academici over de voordelen van open access tot de resultaten van publiek gefinancierd onderzoek

Over deze website

Contact

Volg ons